4 2 انديشهء سياسى آخوند خراسانى « 1 » جلال توكليان چكيده انديشه‌ورزى بزرگان دين در مسائل جديد ، مبيّن نگاه دين‌دارانه به آن مسائل است . حادثهء بزرگ مشروطيّت ، نشان‌گر مواجههء انديشهء سنّتى جامعهء ايران با تفكّر جديد ملهم از فرهنگ غرب بوده است . پاره‌اى از مراجع بزرگ دين ، با اين حادثه هم‌راهى كردند و پاره‌اى ديگر روى گردانيدند . اين امر نيازمند تحليل‌هاى گوناگون از زواياى متعدّد است . آيا موافقت‌ها و مخالفت‌ها با اين حركت اجتماعى نوين در آن روزگار ، زاييدهء پيش‌فرض‌هاى ناگفته در كنه ذهن و انديشهء رهبران دينى نبوده است ؟ آيا توانايى فهم تبعات ناشى از قبول فرهنگ و ارزش‌هاى جديد مغرب زمين ، مبناى مخالفت با ايدهء مشروطيّت بوده است يا عدم توانايى فهم نتايج پذيرش آن ايده ، مبناى موافقت با آن ؟ سؤالاتى از اين دست ناگزير بايد مطرح شود و جواب محقّقانه يابد . چه براى ساختن حال ، نگاه به گذشته هم چنان ضرورى است . فراموش نشود كه هم مواضع علماى موافق و هم مواضع علماى مخالف مشروطيّت ، هر دو جزء تاريخ دين و پيشينهء جامعهء ايران است . كليدواژه‌ها : آخوند خراسانى ، زندگىنامه ، مشروطيّت ، نظريهء سياسى . مقدّمه كمتر روحانى صاحب نامى را در عصر مشروطه سراغ داريم كه در ارتباط با جنبش مشروطه‌خواهى مردم ايران ، موضعى اعم از موافق يا مخالف ، اتّخاذ نكرده باشد .

--> ( 1 ) . كيان ، ش 42 ( خرداد و تير 1377 ) ، ص 45 - 51